Gerra Zibila amaitu ondoren, Eliza katolikoa erregimen frankistaren zutabe nagusietako bat bihurtu zen. Ez zen soilik eragin sozial handiko erakunde erlijioso bat, diktadurari zilegitasun morala ematen lagundu zion eta leku zentrala hartu zuen hezkuntzan, familian eta bizitza publikoan. Nazionalkatolizismoak estatua eta fede katolikoa lotu zituen, eta aliantza horrek pribilegio handiak eman zizkion Elizari.

Hala ere, Eliza ez zen inoiz bloke homogeneoa izan. Euskal Herrian, Gerra Zibilaren zauriek eta langile-munduaren eraldaketak arrakalak ireki zituzten kleroaren eta kristau komunitateen barruan. 1950eko hamarkadaren amaieratik aurrera, apaiz eta talde katoliko batzuk herritarrengana hurbiltzen hasi ziren. Parrokietako lokalak komunitaterako espazio bihurtu ziren herri eta auzo askotan eta gune horiek parte-hartze kolektiborako lehen eskola izan ziren. Vatikanoko II. Kontzilioak aldaketa horietako batzuk azkartu eta legitimatu zituen. Euskal apaiz batzuen disidentzia Kontzilioaren aurretik ere existitzen bazen ere, Kontzilioak aldaketak ekarri zituen instituzioan. Ezarritako aldaketek talka egiten zuten eskubide politikoak ukatzen, grebak zapaltzen eta disidentziak jazartzen zituen diktadura batekin. Eta horrela, urte luzez ordena frankista sendotzeko balio izan zuten espazio batzuk, kasu batzuetan, ordena hori zalantzan jartzeko erabili ziren.

Kontraesan horren adierazpen argiena Zamorako espetxe konkordatarioa izan zen. Bere burua katolizismoaren defendatzaile gisa aurkeztu zuen erregimenak apaiz disidenteak espetxeratzeko pabiloi berezi bat egokitu behar izan zuen. 1968tik 1976ra dozenaka apaiz eta fraide igaro ziren handik, haietako asko euskaldunak, langile-borrokei emandako babesagatik, euskararen defentsagatik, errepresioaren salaketengatik edo bidegabetzat jotzen zituzten isunak ez ordaintzeagatik zigortuak.